است . أو چنانكه در مقدّمه كتاب « شفاء » متذكّر شده است در مسائل عملي داراى آراء واستنباطهاى مخصوص به خود بوده كه براي پرهيز از مخالفت جمهور فلاسفهء مشّاء وشقّ عصاي ايشان از اظهار آنها در آن كتاب خوددارى كرده وجويندگان را به كتاب « فلسفه مشرقيّه » خود حواله داده است . « 1 » أو در مقدّمه رساله مختصرى كه با عنوان « منطق المشرقيّين » منتشر شده ، واحتمالا بخش آغازين كتاب « حكمة المشرقيّة » أو مىباشد ، نيز ضمن تأكيد بر مطلب فوق وانتقاد از متفلسفان دلباخته به فلسفه يوناني كه هيچ ابداع ونوآورى را بر نمىتابابند وآن را جز بدعت وضلالت نمىپندارند ، مىگويد : هدف أو از تأليف اين كتاب آن بوده كه مىخواسته در رساله‌اى « امّهات علم حقيقي » را گردآورده آن هم به گونه‌اى كه دست هيچ كس به دامن اسرار آن نرسد جز به قول أو : « خود أو وكساني كه شبيه أو هستند » « 2 » . ليكن به درستى معلوم نيست كه آيا وى به تأليف اين كتاب موفق شده يا آن كه اشتغالات وگرفتاريهاى سياسي ومرگ زودرس مهلت اتمام اين كار را به أو نداده است ؟ ولى اگر هم ايشان به تصنيف كامل اين اثر توفيق يافته باشد وآنچه با عنوان « منطق المشرقيّين » منتشر شده بخش باقيمانده اثر « حكمة المشرقيّة » أو باشد ، چنانكه نامى كه ناشر هم براي آن برگزيده گوياى آن است كه اين كتاب فقط مشتمل بر مباحث منطقي بوده ونسخه‌هاى موجود از آن فاقد بخش فلسفه است . امّا در ميان آثار موجود از وى شايد كتاب « الإشارات والتنبيهات » كه پخته‌ترين واحتمالا متأخّرترين تأليف جامع فلسفي اوست ، بتواند تا حدودي ما را با « فلسفه مشرقيّه » مورد نظر أو آشنا سازد . أو در اين كتاب از يك سو در جهت هماهنگ كردن مباني فلسفه مشّائى با أصول وقواعد ديني وتأسيس نظام فلسفي هماهنگ با جهان‌بينى اسلامى ، واز سوى ديگر در جهت نزديك كردن فلسفه به عرفان وتبيين أصول ومباني عرفانى با دلايل وبراهين فلسفي تلاش ومجاهدت بسيارى به خرج داده است كه تلاشهاى أو گاهى به نوآوريهائى در ساختار تفكّر مشّائى ، وخلق آراء وبراهين جديد به ويژه در مباحث ربوبي ، واختصاص سه نمط آخر اين كتاب به مباحث عرفانى منجر شده است . تحوّلات ونوآوريهايى كه براي عامّه خوانندگانى كه شيفته فلسفه مشّائى بوده وبه آن تعصّب مىورزيده‌اند قابل تحمّل نبوده ، وشايد يكى از عواملي كه ابن سينا را بر آن داشته كه مطالب اين كتاب را به صورت رمز واشاره بيان نمايد ودرباره اين كتاب به طور بىسابقه‌اى سفارش به امساك وضنّت ( - بخل ورزيدن ) كند همين باشد كه أو مىخواسته مباحث فلسفي ومطالب عرفانى كه در اين كتاب بيان كرده از دسترس ايشان دور نگه دارد . أو

--> ( 1 ) - « شفاء » ؛ منطق ؛ مدخل ؛ مصر 1952 م ؛ ص 10 . ( 2 ) - « منطق المشرقيّين » ؛ مصر 1910 م ؛ ص 4 - 2 .